Archiwum Wojskowe w Toruniu
Zarys historyczny
Wtorek, 11 grudnia 2018 r.
Zarys historyczny
 
            Dnia 1 października 1947 roku ukazał się rozkaz Ministra Obrony Narodowej1, polecający sformować przy dowództwach okręgów wojskowych komórki archiwalne – archiwa okręgów wojskowych. Jednym z pierwszych zadań tych placówek było zabezpieczenie dokumentacji aktowej, wytworzonej przez jednostki wojskowe w czasie działań wojennych 1943 – 1945. Ponadto archiwa miały przystąpić do systematycznego odciążania jednostek wojskowych z dokumentacji wytwarzanej i gromadzonej w okresie pokojowym.
            Bezpośrednio po powołaniu do życia komórki archiwalnej przy Dowództwie Okręgu Wojskowego nr II utworzono jedynie etat kierownika archiwum. Osoby wyznaczone do pełnienia tej funkcji wykonywały prace, nie mające żadnego związku z zabezpieczaniem materiałów archiwalnych, znajdujących się w jednostkach. Do roku 1949 praca w archiwum ograniczała się jedynie do magazynowania akt poszczególnych komórek Sztabu Okręgu Wojskowego. Nie załatwiano żadnej korespondencji ani kwerend. Akta gromadzono w małym pomieszczeniu, w piwnicy o powierzchni około 50 m2. Nie prowadzono odpowiedniej ewidencji dotyczącej przekazywania akt.
            W latach 1945 – 1950 jednostki wojskowe wytworzyły dużą ilość akt. Ponadto posiadały sporo materiału dotyczącego działań wojennych. Ta dokumentacja aktowa obciążała kancelarię. Powodem tego stanu rzeczy był brak przepisów regulujących postępowanie z aktami oraz wadliwe funkcjonowanie komórek archiwalnych, istniejących przy okręgach wojskowych. W rezultacie wydano więc szereg zarządzeń i przepisów2 oraz zorganizowano archiwa terenowe, które przystąpiły do zabezpieczania akt z lat wojny i późniejszych.
            Centralne Archiwum Wojskowe, jako jedyna komórka zorganizowana w tym czasie, nie było w stanie zabezpieczyć wszystkich materiałów znajdujących się w jednostkach WP. Dlatego też dużą rolę miały tu do spełnienia archiwa terenowe.
            Archiwum Pomorskiego Okręgu Wojskowego zaczęło działać w tym kierunku dopiero po 1950 roku. Wcześniejsze zajęcie się problemem zabezpieczania akt w jednostkach było niemożliwe z uwagi na trudności personalne i lokalowe. Nie prowadzono więc kontroli w kancelariach wojskowych celem przejęcia dokumentacji wytworzonej w latach 1943 – 1945. Na skutek tego znaczna część uległa zniszczeniu lub trafiła do archiwum dopiero na początku 1956 roku.
            Ważnym dla archiwistyki wojskowej był rok 1956, kiedy to zostały uregulowane sprawy dalszego funkcjonowania służby archiwalnej. Wydane zostały wówczas zarządzenia dotyczące postępowania z wojskową dokumentacją aktową. W następnym roku archiwum otrzymało odpowiednią ilość pomieszczeń, wyposażonych w regały konstrukcji drewnianej i częściowo metalowej. Akta przewożono do nowych pomieszczeń transportem kolejowym. W miarę możliwości starano się zachować porządek chronologiczny, numerowano kolejność worków oraz poszczególnych zespołów archiwalnych. Po przewiezieniu złożono je na korytarzu, układanie ich na półkach następowało w miarę składania regałów w poszczególnych salach. Początkowo na skutek braku przygotowania fachowego i odpowiednich kwalifikacji pracownicy archiwum napotykali na duże trudności. Dodatkowym utrudnieniem była konieczność trzykrotnego przewożenia archiwaliów do pomieszczeń zastępczych w czasie remontu budynku. Uniemożliwiało to prowadzenie jakiegokolwiek szkolenia zawodowego. Należy podkreślić poświęcenie pracowników w czasie remontu pomieszczeń archiwum. Pracowano bowiem w bardzo prymitywnych warunkach. Załatwiano jednak wszystkie kwerendy osobowe, wydawano zaświadczenia o przebiegu służby, sporządzano odpisy akt, zaczęto udostępniać akta na miejscu. Akta ze względu na małą ilość przydzielonych pomieszczeń zastępczych, ułożone były w pryzmy w bardzo zawilgoconych salach. W celu zabezpieczenia archiwaliów przed zniszczeniem instalowano prowizoryczne piecyki grzewcze, które w praktyce nie odegrały żadnej roli. Nieodpowiednie warunki przechowywania akt w pomieszczeniach zastępczych spowodowały, że personel archiwum zmuszony był zwrócić szczególną uwagę na stan fizyczny dokumentacji aktowej. Przenoszono ją więc z jednego pomieszczenia do drugiego, co wymagało olbrzymiego nakładu pracy. Po wyremontowaniu budynku należało już trzeci raz z kolei przewieźć akta do właściwych pomieszczeń. Przewożono je samochodami przy pomocy osób nie mających odpowiedniego przygotowania. Ponownie więc akta zostały przemieszane. Następnie ułożono je w pryzmy w hollu wyremontowanego budynku i przystąpiono do ich porządkowania. Czynności te poważnie utrudniał brak regałów. Posiadane bowiem podstawowe wyposażenie magazynów, na skutek kilkakrotnego przenoszenia w 50% nie nadawało się do dalszego użytku. W wyniku usilnych zabiegów personelu archiwum, przychylnego stanowiska przełożonych uzyskano zgodę, otrzymano środki na zakupienie 500 mb regałów metalowych co w dużym stopniu zaspokoiło ówczesne potrzeby archiwum. Następstwem powyższych działań było systematyczne odciążenie jednostek i instytucji wojskowych Pomorskiego Okręgu Wojskowego z wytwarzanej dokumentacji aktowej.
            Zasób aktowy Archiwum Pomorskiego Okręgu Wojskowego zwiększał się w miarę rozwoju poszczególnych rodzajów broni i służb Wojska Polskiego. Przekazywanie akt z jednostek i instytucji wojskowych podległych organizacyjnie Dowództwu Pomorskiego Okręgu Wojskowego odbywało się każdorazowo w wyniku zarządzenia Szefa Sztabu POW.
            W latach 1949 – 1954 z jednostek wojskowych przyjęto 45487 teczek akt. W roku następnym do archiwum wpłynęło 56417, a w 1956 – 109089 jednostek archiwalnych.
W dalszych latach zasób aktowy wzrastał przeciętnie o 25000 jednostek archiwalnych rocznie.
            W latach 1955 – 1956 rozwiązano problem pomieszczeń magazynowych, co pozwoliło na całkowite odciążenie jednostek wojskowych z nagromadzonych akt. Do końca 1969 roku Archiwum POW przyjęło i zabezpieczyło 543070 jednostek archiwalnych ułożonych na 7780 mb półek. Są to akta wytworzone przez jednostki wojskowe, dotyczą one następujących zagadnień: organizacyjnych, szkolenia bojowego, poboru i uzupełnień, funkcjonowania szkół wojskowych, personalnych – oficerów, chorążych, podoficerów i pracowników cywilnych zatrudnionych w wojsku, szpitali wojskowych, służby sprawiedliwości, kwatermistrzowskich, uzbrojenia, zaopatrzenia żywnościowego i mundurowego a także budownictwa wojskowego i innych.
Zgodnie z odpowiednimi zaleceniami od 1953 roku akta przekazywane były do Centralnego Archiwum Wojskowego3. Wśród tych archiwaliów znalazła się dokumentacja aktowa pochodząca przede wszystkim z okresów wojny 1943 – 1945. Były to akta kategorii „A” zespołów zamkniętych, wytworzone przez komórki wojskowe, które uległy rozwiązaniu. Po wykonaniu wszystkich prac związanych z przyjmowaniem i przekazywaniem akt, Archiwum Pomorskiego Okręgu Wojskowego zabezpieczyło zasób aktowy liczący ogółem (wg. stanu na dzień 01 stycznia 1970 roku) ponad 381000 jednostek archiwalnych.
            W 1957 roku Archiwum POW zostało przeniesione z Bydgoszczy do Torunia. Korzystne warunki lokalowe pozwoliły na przeprowadzenie pełnej kontroli zasobu aktowego, który w owym czasie wynosił ponad 130000 jednostek archiwalnych. Uzupełnione zostały opisy teczek akt (głównie przez podanie sygnatur) co w dużej mierze usprawniło pracę przy realizacji kwerend osobowych. Szczególną uwagę zwrócono na akta kategorii „A” oraz „B” z dłuższym okresem przechowywania. Również i tutaj, gdy zachodziła konieczność, zmieniono obwoluty teczek oraz usunięto mechaniczne uszkodzenia akt powstałe podczas transportu.
            Następna kontrola stanu akt odbyła się w latach 1962 – 1963. Wówczas też zwrócono szczególną uwagę na konserwację akt, która oparta była głównie na profilaktyce. Chodziło przede wszystkim o zagwarantowanie dobrych warunków przechowywania akt (odpowiednia wilgotność powietrza i temperatury w magazynach, ochrona przed światłem dziennym i sztucznym). W celu utrzymania właściwej temperatury (w granicach 16 - 18º C) oraz wilgotności (60 – 65% wilgotności względnej) pomieszczenia magazynowe były ogrzewane przez cały rok kalendarzowy4. Ponadto zostały zabezpieczone okna przed przenikaniem światła dziennego. Wietrzenie magazynów z aktami odbywało się tylko poprzez otwierania okien.
            Do czerwca 1990 roku Archiwum POW podlegało organizacyjnie pod Sztab Pomorskiego Okręgu Wojskowego.
            W 1990 roku Sztab Generalny Wojska Polskiego dokonał szeregu przedsięwzięć restrukturyzacyjnych, które także objęły archiwistykę wojskową. Zgodnie z Zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego Nr 23/Sztab5. Archiwum funkcjonowało jako Archiwum POW – Filia Nr 3 Centralnego Archiwum Wojskowego.
Od kwietnia 2000 roku było jednostką organizacyjnie podporządkowaną Dowódcy Wojsk Lądowych – zgodnie z Zarządzeniem Nr PF-9/Org. Ministra Obrony Narodowej6, oraz Rozkazem Dowódcy Wojsk Lądowych Nr PF-9/Org. z dnia 6 marca 2000 roku7.
Od 1 kwietnia 2009 r. Archiwum zostało ponownie podporządkowane Dyrektorowi Centralnego Archiwum Wojskowego.
Z dniem 1 sierpnia 2010 r. dokonano przeformowania struktur organizacyjnych Archiwum zmieniając nazwę na Archiwum Wojskowe w Toruniu w oparciu o Decyzję Nr Z - 34/Org./SSG/ZOiU-P1 Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 maja 2010 roku.
 
            W 2001 roku podjęto starania o wpisanie obiektu Archiwum do rejestru zabytków, dokonano tego w pierwszym kwartale 2003 roku, co przedstawia poniższa decyzja.
 
           
 

1Był to rozkaz organizacyjny nr 0218/org. z dnia 1.10.1947 r., CAW, Prot. 1101/65 t. 6
2Pierwsza instrukcja regulująca wstępnie postępowanie z wojskowymi materiałami archiwalnymi ukazała się w 1948 roku. Sprawy te omawia J. Malczewski, Dzieje akt Ludowego Wojska Polskiego, s. 130
3Zagadnienia związane z przekazywaniem akt do Centralnego Archiwum Wojskowego omawia
L. Lewandowicz, Rola i zadania wojskowej służby archiwalnej, Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej nr 1, 1969, s. 12 – 13.
4Całokształt problematyki związanej z utrzymaniem odpowiednich warunków w pomieszczeniach magazynowych omawiają: M. Husarska, I. Sadurska, Konserwacja zbiorów archiwalnych i bibliotecznych, Warszawa 1968, s. 85 – 95.
5Zarządzenie Szefa Sztabu Generalnego WP Nr 23/Sztab. z dnia 29 maja 1990 roku w sprawie dalszego doskonalenia wojskowej służby archiwalnej.
6Zarządzenie Nr PF-9/Org. Ministra Obrony Narodowej z dnia 21 stycznia 2000 roku w sprawie zmian w sieci archiwów wojskowych.
7Rozkaz Dowódcy Wojsk Lądowych Nr PF-9/Org. z dnia 6 marca 2000 roku w sprawie reorganizacji archiwów wojskowych.